میراثآریا، در میان کوچهها و گذرهای بافت تاریخی گرگان، مسجد جامع این شهر یکی از شاخصترین بناهایی است که پیشینه آن به دوره سلجوقی میرسد. مسجدی که در محدوده بازار تاریخی نعلبندان قرار گرفته و در طول قرنها، علاوه بر کارکرد مذهبی، یکی از کانونهای مهم اجتماعی شهر نیز بوده است.
مسجد جامع گرگان با مساحتی حدود هزار مترمربع، دارای حیاط مرکزی و چهار شبستان در پیرامون آن است. دو ایوان شرقی و غربی نیز در ساختار بنا دیده میشود و همین ویژگی، آن را در شمار مساجد دوایوانی کشور قرار میدهد. برخلاف بسیاری از مساجد تاریخی ایران، این بنا فاقد گنبد است و سقف شیروانی آن متناسب با شرایط اقلیمی و معماری رایج شمال کشور شکل گرفته است.
یکی از ارزشمندترین بخشهای مسجد جامع گرگان، مناره آجری آن است که بر فراز سردر جنوبی مسجد قرار دارد. این مناره را میتوان شاخصترین یادگار معماری سلجوقی در مجموعه مسجد دانست؛ بخشی که ساختار تاریخی خود را تا امروز حفظ کرده است.
کتیبهای به خط کوفی و آجرکاریهای ظریف، نمای مناره را آراسته و بر ارزش تاریخی و هنری آن افزوده است. در بالاترین بخش مناره، جایگاهی برای مؤذن تعبیه شده بود و بخشی از بدنه نیز بهگونهای طراحیشده که نور به فضای داخلی راه پیدا کند.
برای رسیدن به محل استقرار مؤذن باید از ۴۷ پله مارپیچ عبور کرد؛ مسیری که از پایین مناره آغاز میشود و تا بخش فوقانی آن ادامه دارد. همین جزئیات، مناره مسجد جامع گرگان را به یکی از عناصر قابلتوجه معماری تاریخی شهر تبدیل کرده است.
منبر چوبی روایتی از چند دوره تاریخی
از دیگر آثار ارزشمند وابسته به مسجد جامع گرگان، منبر چوبی تاریخی آن است که امروزه برای حفاظت بیشتر در محفظهای شیشهای نگهداری میشود. این منبر هشتپلهای با نقوش گیاهی، گلوبوته و تزئینات هنری آراستهشده و نام ۱۲ امام نیز بر بخشهایی از آن نقش بسته است.
وجود سه کتیبه روی منبر، اطلاعات ارزشمندی از تحولات تاریخی مسجد در دورههای مختلف در اختیار پژوهشگران قرار میدهد. تاریخ ۸۵۹ هجری قمری نیز بر بخشی از این اثر دیده میشود و نشانههایی از دورههای تیموری و افشاری در آن قابلمشاهده است.
در ایوان غربی مسجد نیز ۱۹ کتیبه و سنگنوشته تاریخی قرار دارد که بخش مهمی از آنها شامل فرمانها و وقفنامههاست. این اسناد، علاوه بر ارزش هنری، بخشی از تاریخ اجتماعی، اقتصادی و مذهبی استرآباد را بازتاب میدهند. مجموع این ویژگیها سبب شده است مسجد جامع گرگان بهعنوان یکی از آثار ارزشمند تاریخی کشور، در سال ۱۳۱۱ با شماره ۱۸۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت برسد.
در همسایگی مسجد جامع، بازار تاریخی نعلبندان قرار دارد؛ بازاری که در گذشته یکی از مهمترین مراکز اقتصادی و اجتماعی استرآباد محسوب میشد و هنوز نیز بخشی از پویایی خود را حفظ کرده است.
معماری نعلبندان در مقایسه با بسیاری از بازارهای مشهور تاریخی ایران ویژگی متفاوتی دارد؛ این بازار برخلاف بازارهای سرپوشیده شهرهای مرکزی کشور، عمدتاً بهصورت روباز شکل گرفته و با شرایط اقلیمی منطقه هماهنگ شده است.
بازار در طول تاریخ از راستههای مختلف تشکیلشده و مدارس، کاروانسراها و فضاهای خدماتی متعددی در پیرامون آن فعالیت داشتهاند. مدرسه سادات و کاروانسرای حاج محمدتقیخان هزارجریبی ازجمله بناهایی هستند که در منابع مربوط به ساختار تاریخی این محدوده از آنها یاد شده است.
نعلبندان فقط محل دادوستد کالا نبود؛ این بازار در دورههای مختلف، محل رفتوآمد اقشار مختلف مردم، تبادل اخبار، شکلگیری ارتباطات اجتماعی و حتی نشر افکار و دیدگاههای عمومی شهر به شمار میرفت.
مسجد جامع گرگان و بازار نعلبندان امروز نیز دو جزء جدانشدنی از هویت بافت تاریخی استرآباد هستند؛ مجموعهای که معماری، مذهب، تجارت و زندگی اجتماعی را در کنار هم به تصویر میکشد. حفاظت، مرمت و معرفی درست این آثار میتواند علاوه بر صیانت از میراث تاریخی گرگان، زمینه آشنایی بیشتر نسلهای امروز و گردشگران با پیشینه یکی از مهمترین شهرهای تاریخی شمال ایران را فراهم کند.
انتهای پیام/
نظر شما